Depreme dayanıklı yapı

Hatay’da deprem sonrası yeniden yapım sürecinde en çok karşılaştığımız soru şu: “Yığma bina güvenli midir?” Cevap tek kelime değil. Yığma bina, taşıyıcı duvarları betonarme hatıllarla kuşatılmışsa güvenlidir; kuşatılmamışsa değildir. Şubat 2023’te yıkılan yapıların büyük bölümü ikinci gruptandı.

Bu sayfayı, tarihi yapılarla çalışırken sürekli karşılaştığımız bir boşluğu doldurmak için hazırladık: mülk sahipleri sistemin nasıl çalıştığını anlamadan karar vermek zorunda kalıyor. Aşağıdaki sekiz adım, teknik bir şartname değil — sahada neyin neden yapıldığını anlatan bir okuma kılavuzu. Amacı, kendi yapınızın projesini ve uygulamasını doğru sorularla takip edebilmeniz.

Yol haritası

Deprem dayanımı ne demek?

Bu sayfanın en önemli cümlesiyle başlayalım: tamamen depreme dayanıklı bina diye bir şey yoktur. Her yapı, öngörülenden daha şiddetli bir sarsıntıyla karşılaşabilir. Deprem mühendisliğinin amacı hasarı sıfırlamak değil, çökmeyi engellemektir.

Yönetmelikler bunu performans düzeyi olarak tanımlar. Küçük ve sık depremlerde yapı hasarsız kalmalı; büyük ve seyrek depremde ise hasar görebilir, hatta onarılamayacak kadar hasar görebilir — ama ayakta kalmalı ve içindekilerin tahliyesine izin vermelidir. Can güvenliği, mal güvenliğinden önce gelir.

Bunu bilmek beklentiyi doğru kurar. “Deprem oldu, evimde çatlak var, demek ki kötü yapılmış” çıkarımı çoğu zaman yanlıştır. Doğru soru şudur: çatlak nerede, hangi elemanda ve yapı taşıyıcı bütünlüğünü koruyor mu? Bu ayrımı ancak yerinde inceleme verir.

Altı ilke

Düzenli form. Plan ve kesitte basit geometri. Karmaşık, asimetrik ya da çıkıntılı biçimler yapıyı burar ve köşelerde karşı konması güç kuvvet yığılmaları yaratır. Düzensiz bir kütle, derzlerle birkaç düzenli kütleye ayrılabilir.

Hafiflik. Bina ne kadar hafifse depremde üzerine binen kuvvet o kadar azdır; kuvvet kütleyle doğru orantılıdır. Özellikle üst katlarda ve çatıda gereksiz ağırlıktan kaçınılır.

Yeterli rijitlik. Aşırı esneyen yapıda taşıyıcı olmayan öğeler — duvarlar, camlar, tesisat — hasar görür. Yatay ötelenme sınırlandırılmalıdır.

Sağlam temel. Farklı oturma, yapının kendi ağırlığıyla bile çatlamasına yol açar. Zemin etüdü ve uygun temel tipi, üstyapı kadar belirleyicidir.

Düşey süreklilik. Taşıyıcı elemanlar temelden çatıya kesintisiz sürmelidir. Bir kat boyunca kaybolan duvar, yükünü aktaracak yer bulamaz.

Nitelikli malzeme. Yapı, depremin verdiği enerjiyi yutabilmelidir. Kırılgan, düşük dayanımlı ya da denetimsiz malzeme bu kapasiteyi baştan yok eder.

Kuşatılmış yığma nedir?

Kuşatılmış yığma, önce taşıyıcı duvarın örüldüğü, sonra bu duvarın çevresine betonarme düşey ve yatay hatılların döküldüğü sistemdir. Sıralama önemlidir: duvar önce örülür, beton sonra dökülür. Böylece beton, duvarın girintili yüzeyine kenetlenir ve ikisi tek parça gibi davranır.

Betonarme çerçeve sisteminde ise tam tersi olur: önce kolon ve kirişler dökülür, duvar sonra dolgu olarak örülür. Orada duvar taşıyıcı değildir. Bu iki sistemi karıştırmak — örneğin çerçeve gibi başlayıp yığma gibi bitirmek — sahada en sık görülen ve en tehlikeli hatadır.

Kuşatmanın işlevi yük taşımak değil, duvarı bir arada tutmaktır. Deprem sırasında duvarda çatlak oluşur; hatıl bu çatlağın büyüyüp duvarın devrilmesine dönüşmesini engeller. Yani hatıl duvarı çatlamaktan değil, dağılmaktan korur.

Neden işe yarıyor?

Yığma duvar basınca çok dayanıklı, çekmeye ise neredeyse hiç dayanıklı değildir. Deprem yatay kuvvet uygular ve duvarı çekmeye zorlar; kuşatılmamış duvar bu noktada kırılır ve devrilir.

Betonarme hatıl duvarın çevresine çekme dayanımı ekler. Bir kitap yığınını iple bağlamaya benzer: ittiğinizde kitaplar birbirinin üzerinde kayar, hasar görür, ama yere dağılmaz. Yapıda bu fark, içeridekiler için tahliye süresi demektir.

Bu yüzden kuşatma yalnızca köşelerde değil, her duvar parçasının çevresinde bulunmalıdır. Bir kenarı serbest bırakılmış duvar, ipin bir ucu çözülmüş kitap yığınıdır.

Adım 1–2: Arsa ve plan kurgusu

Zemin, yapının bir parçasıdır. Dolgu alan, eski çöp sahası, dere yatağı, heyelan bölgesi ve istinat duvarına yaslanan konumlardan kaçınılır. Eğimli arazide yapı kademeli temelle oturtulur; eğimli bir temel üzerine asla inşaat yapılmaz. Bunların hepsi zemin etüdüyle kararlaştırılır — etüt bir formalite değil, projenin girdisidir.

Plan kurgusunda üç ilke belirleyicidir. Birincisi oran: yapının boyu eninin üç katını aşmamalıdır. İkincisi simetri: taşıyıcı duvarlar iki doğrultuda da dengeli dağılmalı, ağırlık merkezi ile rijitlik merkezi birbirine yakın olmalıdır; aksi hâlde deprem yapıyı burar.

Üçüncüsü dolu duvar: her cephede, üzerinde büyük boşluk bulunmayan en az bir taşıyıcı duvar olmalıdır. Cadde cephesinin tamamını vitrine çevirmek, yapının o yöndeki direncini yok eder — depremde en sık görülen çökme biçimlerinden biri budur.

Karmaşık plan yerine basit kütle tercih edilir. Zorunluysa yapı, deprem derzi ile bağımsız basit kütlelere ayrılır; her kütlenin kendi kuşatması olur.

Adım 3–4: Temel ve duvar örgüsü

Temel, sağlam zemine kadar inilerek açılır ve tüm taşıyıcı duvarların altında sürekli olur. Temel kirişleri yapıyı bir kutu gibi bağlar; kesintiye uğradığı yerde yapı iki ayrı parça gibi davranmaya başlar. Tesisat boruları temel ve hatılların içinden geçirilmez, önceden bırakılan boşluklardan geçer.

Duvar örgüsünde en temel kural kenetlenmedir: düşey derzler üst üste gelmemeli, her sıra bir önceki sıraya göre tuğlanın en az üçte biri kadar kaydırılmalıdır. Üst üste gelen derz, duvarda hazır bir yarık demektir.

Harç kalitesi çoğu zaman hafife alınır ama duvarın dayanımını belirleyen odur. Derzler dolu olmalı, kalınlık düzenli tutulmalı ve tuğla örgüden önce ıslatılmalıdır; kuru tuğla harcın suyunu emerek onu güçsüz bırakır.

Duvarın hatılla birleşeceği uçlar dişli bırakılır. Düz bir yüzeye dökülen beton duvara kenetlenmez, yalnızca yaslanır — kuşatma işlevini görmez. Bu detay, sahada en çok atlanan ama sistemin çalışmasını doğrudan belirleyen ayrıntıdır.

Adım 5–6: Düşey ve yatay hatıllar

Düşey hatıllar duvarın her iki ucunda, köşelerde, boşlukların yanında ve belirli aralıklarla yer alır; aralık, duvarın taşıyabileceği açıklığa göre projede belirlenir. Yatay hatıllar ise her kat seviyesinde ve gerektiğinde kat arasında sürer, yapıyı her kotta çevreleyerek kapatır.

İkisi birbirine bağlanmadıkça kuşatma tamamlanmaz. Düşey hatılın donatısı yatay hatıla, yatay hatılınki düşey hatıla yeterli bindirme boyunca girer. Ayrık dökülmüş, birbirine bağlanmamış hatıllar yalnızca beton parçalarıdır.

Etriyeler, düşey donatıyı bir arada tutan ve betonun dağılmasını önleyen elemanlardır. Uçları içe doğru kıvrılmalı; dışa dönük kanca sarsıntıda açılır ve etriye işlevini kaybeder. Etriye sıklığı hatılın uçlarına doğru artırılır, çünkü hasar önce oralarda başlar.

Kapı ve pencere boşlukları özel önem taşır. Her boşluk, üstünde ve altında hatıl bandı, iki yanında düşey donatı ile çerçevelenir. Çerçevelenmemiş boşluğun köşeleri, depremde çatlağın başladığı ilk noktadır.

Adım 7–8: Döşeme, çatı ve denetim

Döşeme yalnızca üzerinde yürünen yüzey değil, yapıyı yatayda bağlayan bir diyaframdır. Betonarme döşeme, deprem kuvvetini duvarlar arasında paylaştırır; bu yüzden hatıllara sürekli olarak bağlanması gerekir. Ahşap ya da çelik döşemelerde bu bağ ayrıca çözülür.

Taşıyıcı duvarların düşey sürekliliği burada belirleyicidir: her duvarın altında, alt katta karşılığı olan bir duvar bulunmalıdır. Üst katta olup alt katta karşılığı olmayan duvar, yükünü boşluğa aktarır — “yumuşak kat” denen ve depremde en çok can alan çökme biçiminin başlıca sebeplerinden biridir.

Çatıda kütle hafifliği esastır. Ağır çatı, yapının tepesinde büyük bir atalet kuvveti demektir. Çatı taşıyıcısı hatıllara ankrajlanır; yalnızca duvarın üstüne oturtulmuş çatı, yatay kuvvette kayar.

Son adım denetimdir ve aslında en başta başlar. Türkiye’de yapı denetim kuruluşu, donatı yerleşimini beton dökülmeden önce görmek zorundadır. Her aşamanın fotoğrafla belgelenmesi, hem yasal bir gereklilik hem de yapının geleceği için bir kayıttır. Betonu dökülmüş bir hatılın içine sonradan bakılamaz.

Yükseklikte düzenlilik ve yumuşak kat

Plandaki düzen kadar kesitteki düzen de belirleyicidir. Katlar arasında ani rijitlik ya da kütle değişimi, deprem enerjisinin tek bir kata yığılmasına yol açar. O kat, komşularından çok daha fazla ötelenir ve önce orası göçer.

Türkiye’de bunun en bilinen biçimi yumuşak kattır: zemin katın dükkân, otopark ya da giriş holü yapılabilmesi için duvarların kaldırılması. Üstteki katlar rijit bir blok gibi davranırken zemin kat ince kolonların üzerinde kalır; sarsıntıda bu kat yana yatar ve bina üzerine oturur. Şubat 2023’te en sık görülen göçme biçimlerinden biri buydu.

Aynı sorun tersinden de doğar: üst katta ağır bir teras, su deposu ya da sonradan eklenen kat, kütleyi tepeye taşır ve devirici etkiyi büyütür. Kural basittir — kat planları ve duvar düzeni birbirine benzemeli, ağırlık aşağıda kalmalıdır.

Deprem derzi ve mevcut yapıya ek

Her yapının kendine özgü bir salınım hızı vardır; bu hız kütlesine ve rijitliğine bağlıdır. Yan yana duran iki bina farklı hızda salınır. Aralarında yeterli boşluk yoksa depremde birbirlerine çarparlar — buna çekiçleme denir ve çoğu zaman iki yapıya da beklenenden ağır hasar verir.

Bu yüzden bitişik nizam yapılarda ve düzensiz kütlenin parçalara ayrıldığı durumlarda deprem derzi bırakılır. Derz genişliği yapı yüksekliğiyle orantılı olarak artar ve Türkiye’de TBDY 2018’in kendi kuralına göre hesaplanır. Derz yalnızca üstyapıda değil, gerektiğinde temelden itibaren sürer; içi kalıcı olarak boş kalmalı, harç ya da moloz doldurulmamalıdır.

Antakya’da sıkça karşılaştığımız bir durum da mevcut yapıya ek yapmak: mutfağı büyütmek, oda eklemek, bir cepheyi kapatmak. Buradaki kural şudur — ek, ana yapıyla aynı taşıyıcı sistemde ve ona bağlanarak yapılmalı ya da tamamen ayrılıp kendi taşıyıcısı üzerinde durmalıdır. Arada kalan çözüm en kötüsüdür.

Farklı rijitlikte malzemeleri karıştırmak — örneğin yığma bir eve betonarme bir oda eklemek ve ikisini yapıştırmak — birleşim noktasında hasarı garanti eder. İki sistem farklı davranır, birleşim onların farkını taşımak zorunda kalır ve önce orası yırtılır.

Hata hangi aşamada doğuyor?

Depremden on ay sonra Kırıkhan, Antakya, Defne ve Samandağ’da yapılan bir saha çalışması, ağır ve orta hasarlı yapıların göçme biçimlerini yerinde inceledi. Bulguları tek bir sebebe indirgemiyor; hatanın yapının ömrü boyunca dört ayrı aşamada doğabildiğini gösteriyor.

Bu gözlemler ağırlıkla betonarme karkas yapılardan — kent merkezindeki baskın yapı tipinden — derlenmiştir. Kuşatılmış yığmadan farklı bir sistem; ama aşama mantığı her sistemde aynı işler ve mülk sahibi olarak sizin nerede ne soracağınızı belirler.

Tasarım aşaması. Düşey taşıyıcıların plandaki yerleşimi belirleyicidir: rijitlik merkezi ile geometrik merkez birbirinden uzaklaştığında deprem yapıyı burar. Bunun yanına yumuşak kat, kısa kolon, büyük açıklıklı konsol ve komşu yapıyla arada derz bırakılmaması eklenir.

Yapım aşaması. Çalışmanın altını çizdiği en yaygın hata basit: betonun sahada işlenmesini kolaylaştırmak için fazladan su katılması. Hazır beton tesisinden istenen dayanımda çıkan karışım, döküm sırasındaki bu müdahaleyle hesaplanan dayanıma hiç ulaşamıyor. Kâğıttaki hesap ile sahadaki gerçek arasındaki fark burada açılıyor.

Denetim aşaması. Tesisat çekilirken kolon ve kirişlerin içine kablo, buat ve boru yerleştirilmesi taşıyıcı kesiti doğrudan zayıflatır. Beton döküldükten sonra bunlar görünmez; ancak dökümden önce yapılan denetimle engellenebilir.

Kullanım aşaması. En ağırı burada. Yapı teslim edildikten sonra alan büyütmek için taşıyıcı kolon ya da perde kesilmesi, çalışmada göçmeye sebep olmuş çok sayıda örnekle belgelenmiş. Kırıkhan’da bir dükkânda, düşen asma tavanın ardından döşemeden 25 santim sarkan kesilmiş bir kolon parçası bulunmuş.

Kısa kolon: fark edilmeyen tuzak

Kısa kolon, tasarımda gözden kaçması en kolay hatalardan biridir çünkü çizimde kolon normal boyundadır. Sorun, kolonun yanına örülen dolgu duvarda doğar.

Bodrum bant pencereleri, yarım duvarlar ya da eğimli arazide kademelenen döşemeler kolonun bir bölümünü kavrar. Kolon artık tüm boyunca değil, yalnızca serbest kalan kısa parçası boyunca esneyebilir. Aynı yatay ötelenme çok kısa bir boyda karşılanmak zorunda kaldığında kolonda oluşan kesme kuvveti katlanarak artar ve kolon eğilerek değil, kırılarak göçer.

Çözüm kolonun kalınlaştırılması değildir; kolonu kavrayan dolgu duvarın taşıyıcıdan ayrılmasıdır. Duvar ile kolon arasına esnek bir derz bırakılır, böylece kolon tüm boyunca serbest kalır. Bu detay projede gösterilmeli ve sahada uygulandığı denetlenmelidir.

Kesilmiş kolon ve sorumluluk zinciri

Bir kolonu kesmek, yapının yük yolunu koparmak demektir. Üstteki bütün katların ağırlığı o kolondan zemine iniyordu; kesildiğinde bu yük komşu elemanlara yığılır ya da hiçbir yere gidemez. Depremde ilk göçen nokta orasıdır.

Bu, yalnızca teknik bir hata değil. Yapı kullanma ruhsatı alındıktan sonra yapılan izinsiz değişiklikler denetim dışında kalıyor; asma tavanın ya da alçıpanın ardında yıllarca görünmeden duruyor.

Çalışma sorunu tek bir aktöre yüklemiyor, beş halkalı bir zincir tanımlıyor: daha çok metrekare isteyen mülk sahibi; ilgisiz meslek gruplarından oluşan encümen kararlarıyla verilen ilave katlar ve uygun olmayan zeminlerin imara açılması; projeye uygun imalat yapmayan usta ve işçi; gidilmeyen şantiyeler için imza atan yapı denetim firmaları; ve teslimden sonra taşıyıcı kesen kullanıcı.

Bu listeyi buraya suçlu aramak için almadık. Mülk sahibi olarak zincirin hangi halkasında durduğunuzu bilmek, sorabileceğiniz soruları da belirliyor: projeyi kim çizdi, denetimi kim yaptı, betonun dayanım raporu nerede, yapıda sonradan hangi değişiklik yapıldı. Bu soruların cevabı olan bir yapı, olmayandan daha güvenlidir.

Sahada en sık gördüğümüz sekiz hata

• Önce kolon dökülmesiKuşatılmış yığmada duvar önce örülür. Beton önce dökülürse kenetlenme oluşmaz ve sistem ne çerçeve ne yığma olur.
• Duvar ucunun düz bırakılmasıHatılla birleşecek uç dişli bırakılmazsa beton duvara kenetlenmez, yalnızca yaslanır.
• Etriye kancasının dışa bükülmesiDışa dönük kanca sarsıntıda açılır; donatı dağılır ve hatıl işlevini kaybeder.
• Cephenin tamamının boşluk olmasıHer cephede büyük boşluk içermeyen en az bir taşıyıcı duvar bulunmalıdır. Vitrin cephesi o yöndeki direnci sıfırlar.
• Üst kattaki duvarın altında karşılığı olmamasıTaşıyıcı duvar temelden çatıya sürmelidir. Aksi hâlde yük boşluğa aktarılır; yumuşak kat böyle oluşur.
• Boruların hatıl içinden geçirilmesiTesisat için hatıl ya da temel kırılmaz. Geçişler döküm öncesi bırakılan boşluklardan yapılır.
• Zayıf harç ve kuru tuğlaKuru tuğla harcın suyunu emer. Derzler dolu ve düzenli kalınlıkta olmalı, tuğla örgüden önce ıslatılmalıdır.
• Ağır çatı ve bağlanmamış döşemeÇatı hafif olmalı ve hatıllara ankrajlanmalıdır. Döşeme hatıllara bağlanmazsa diyafram görevi görmez.

Sık Sorulan Sorular

Kaynak ve kapsam

Bu sayfa hazırlanırken kuşatılmış yığma üzerine uluslararası saha kılavuzlarından (Confined Masonry Network, EERI), Kolombiya Sismik Mühendisliği Derneği’nin (AIS) depreme dayanıklı konut kılavuzundan ve TBDY 2018 (Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği), özellikle Bölüm 11 — Yığma Bina Taşıyıcı Sistemleri hükümlerinden yararlanılmıştır. Göçme biçimlerine ilişkin saha gözlemleri Mıstıkoğlu, G. (2024), “Şubat 2023 Depremlerinin Hatay’da Oluşturduğu Sorunların Değerlendirilmesi”, Kent Akademisi Dergisi, 17(4), 1211–1230, DOI: 10.35674/kent.1486592 başlıklı açık erişimli hakemli makaleden derlenmiştir. Yabancı kaynaklardaki sayısal değerler Türkiye’de bağlayıcı değildir; bu sayfada ilkeler aktarılmış, ölçülendirme bilinçli olarak verilmemiştir. Metin ve şemalar YOY Mimarlık tarafından özgün olarak hazırlanmıştır.

Devamı

Hizmetler