Restorasyon / Mimarlık · Tasarım ve Uygulama
Rehber · YOY Mimarlık
Restorasyon teknikleri sözlüğü
Bir restorasyon raporunda ya da kurul kararında karşınıza çıkan terimlerin karşılığı. Sağlamlaştırmadan anastilosise, mantolamadan patinaya kadar; her terimin ne anlama geldiğini ve hangi durumda kullanıldığını sade bir dille açıklıyoruz.
Müdahale teknikleri
Sağlamlaştırma (konsolidasyon). Yapıyı ayakta tutmak için malzemesinin, taşıyıcı sisteminin ve zemininin güçlendirilmesi. Müdahale merdiveninin en alt basamağıdır ve koruma açısından en uygunu, mümkünse bununla yetinmektir.
Bütünleme (reintegrasyon). Bir bölümü hasar görmüş ya da yok olmuş yapı ve öğelerin, geleneksel veya çağdaş malzeme kullanılarak ilk tasarımdaki bütünlüğe kavuşturulması. Ancak gerçek yapısal verilere ya da belgelere dayandığında kabul edilebilir; varsayım ve analojiden hareket eden bütünlemenin hatalı olması kaçınılmazdır. Yeni bölümün özgün olandan ayırt edilebilmesi için farklı bir yüzey dokusu uygulanması olumlu sonuç verir.
Yenileme, yeniden kullanım, yeni işleve uyarlama (renovasyon, rehabilitasyon). Özgün işlevini yitirmiş bir yapının farklı bir işleve uyarlanması. Yeniden kullanım, eski binaları yıkımdan kurtarmak için bir araçtır — ama araçtır: yapının planı ya da süslemesi bu nedenle değiştirilmemelidir.
Çağdaş ek. Yeniden kullanımın gerektirdiği yeni mekânların (servis, ıslak hacim, ulaşım) yapıya eklenmesi. Ancak yapının ilgi çekici bölümlerine, geleneksel konumuna, kompozisyonuna, dengesine ve çevresiyle bağlantısına zarar gelmediği durumlarda kabul edilir. Ağır programlar yüklendiğinde ekler büyür ve kütlesel uyum kaybolur.
Yeniden yapım (rekonstrüksiyon). Tümüyle yıkılmış ya da çok harap durumdaki bir anıtın veya sitin, eldeki belgelere dayanılarak yeniden yapılması. Yeni yapı özgün dokuya, malzemeye ve işçiliğe sahip olmadığı için kendi başına tarihi değer taşımaz; bu nedenle ancak özel durumlarda kabul edilir.
Temizleme. Anıtın ve kentsel sitin genel etkisini bozan, tarihi ve estetik değer taşımayan eklerden arındırılması. Farklı dönemlerin geçerli katkılarının “üslup birliği” adına kaldırılması temizleme değildir.
Taşıma. Bir anıtın bulunduğu yerde korunmasının olanaksız hâle geldiği durumlarda başka bir konuma nakli. Venedik Tüzüğü’nün 7. maddesi buna yalnızca anıtın korunması bunu gerektirdiğinde ya da çok önemli ulusal veya uluslararası çıkarların bulunduğu durumlarda izin verir.
Anastilosis. Yıkılmış, parçaları dağılmış antik yapıların özgün parçaları derlenip bir araya getirilerek ayağa kaldırılması. Bütünlemede kullanılan ekler az ve ayırt edilebilir olmalıdır; özgün yapıdan çok az malzeme kaldıysa yapılmamalıdır.
Sağlamlaştırma teknikleri
Kesit genişletme ve mantolama. Düşeyden ayrılmış bir yapının ya da duvarın tabanına ek kütle yapılarak taban alanının büyütülmesi ve ağırlık merkezinin güvenlik sınırları içine geri getirilmesi. Mantolama, çatlamış ya da kesit kaybederek düşey yükleri taşımakta zorlanan tek taşıyıcıların gövdesinin sarılmasıdır.
Üçte bir kuralı. Düşeyden ayrılan yapılarda güvenliğin kaba değerlendirme yöntemi: ağırlık merkezinden sarkıtılan çekül, yapının zemine oturduğu alanın ortadaki üçte biri içinde kalıyorsa yapı güvenli sayılır; duvarın zemindeki izinin dışına düşüyorsa ciddi bir yıkılma tehlikesi vardır.
Payandalama. Duvarın ya da eğrisel örtünün itkisini karşılamak üzere dıştan destek yapılması. Masif payanda duvara bitişiktir; uçan payanda, duvarın açığındaki bir ayaktan ana kütleye uzanan yarım kemerle çalışır ve cephede kapatılması istenmeyen ayrıntılar olduğunda tercih edilir. Bugün çoğu kez geçici payanda kurulur ve strüktür sağlamlaştıktan sonra kaldırılır.
Çemberleme, gergi ve kılıç. Çatlamış düşey taşıyıcıların metal çemberlerle sarılarak sıkıştırılması; gergi ve bağlantı çubuklarıyla karşılıklı duvarların birbirine bağlanması. Cephelerde görülen düşey demir çubuklara kılıç denir; bunlar gergilerin uçlarını sıkıştıran elemanlardır ve ya ilk tasarıma ya da sonradan yapılmış bir sağlamlaştırmaya işaret ederler.
Enjeksiyon. Duvar bünyesindeki boşlukların ve çatlakların uygun bir harçla, kontrollü basınç altında doldurularak örgünün bütünlüğünün geri kazandırılması. Malzeme seçimi laboratuvar çalışması gerektirir; özgün harçla uyumsuz bir karışım sorunu büyütür.
Sahada ve raporda duyacağınız diğer terimler
Patina. Taşın zaman içinde yüzeyinde oluşan, koruyucu ve estetik değeri olan tabaka. Kir tabakasıyla karıştırılıp kazınırsa geri kazanılamaz; özensiz cephe temizliğinin en yaygın kaybı budur.
Raspa. Sıvanın ya da boya tabakalarının kontrollü olarak kaldırılması. Alttaki duvar örgüsünü, bezeme katmanlarını ya da çatlağın gerçek durumunu görmek için sınırlı alanlarda yapılır ve izne tabidir.
In situ (yerinde). Bir öğenin bulunduğu yerde korunması. Kazıda ortaya çıkan bir döşeme ya da duvarın taşınmadan, üzerine koruyucu örtü yapılarak korunması in situ korumadır.
Mulaj (kalıp). Yazıt, kabartma gibi özel ayrıntıların birebir kalıbının alınması. Silikon kauçuk ve lateks gibi malzemelerle yapılır; hem belge hem de gerekirse yeni parça üretimi için kalıptır.
Karot. Malzemeyi tanımak için matkapla alınan silindirik örnek. Hasar verici bir yöntem olduğu için ancak sökülebilir parça bulunamadığında ve koruma kurulundan önceden izin alınarak uygulanır.
Tahribatsız yöntemler (NDE). Yapıya zarar vermeden yapılan inceleme teknikleri: duvar içindeki boşluk ve malzeme farklılıklarını anlamak için radar ve ultrason; metal bağlayıcıların yerini ve durumunu belirlemek için gama ışınları; çatlakların içini görmek için endoskop. Genel olarak bu yöntemler yeğlenir.
Stratigrafi. Bir alandaki yangın, yıkım ve yeniden yerleşme tabakalarının sırasıyla okunması. Kazı rölövesinin temel yöntemidir; enkazın topyekûn kaldırılması bu sırayı geri dönüşsüz olarak siler.
Sık Sorulan Sorular
Bu tekniklerden hangisi benim yapıma uygulanacak?
Bunu hasarın derecesi belirler, tercih değil. Kural, müdahalenin en alt basamaktan başlaması ve ancak zorunluluk kanıtlandığı ölçüde yukarı çıkmasıdır. Karar, hasar ve bozulma haritası ile taşıyıcı sistem değerlendirmesi tamamlandıktan sonra öğe öğe verilir ve restorasyon paftasında lejantla gösterilir: hangi çatlak dikilecek, nereye enjeksiyon yapılacak, hangi yüzey temizlenecek, hangi bölüm yeniden yapılacak.
Ustam “aynısını yapalım” diyor. Bu yeterli mi?
Niyet doğru, yöntem eksik. Geleneksel tekniklerle yapılmış bir yapının dönemine özgü işçilikle onarılması gerçekten önemlidir ve iyi bir usta bunun yarısıdır. Diğer yarısı, onarımı yürüten mimarın o teknik ve malzemeleri tanıması, aynı dönem yapılarını incelemesi ve şantiyede ustanın uygulamasını denetleyebilecek donanıma sahip olmasıdır. Tescilli bir yapıda ayrıca onaylı proje olmadan yapılan hiçbir “aynısı” yasal değildir.
Yeni eklerin belli olması gerekiyorsa, yapı yamalı görünmez mi?
Ayırt edilebilir olmak ile göze batmak aynı şey değildir. Renk ve doku karşıtlığı abartıldığında mimari öğenin görsel bütünlüğü kaybolur — bunun bilinen olumsuz örnekleri vardır. Ölçüt şudur: bir bütünleme, biçimin algılanmasına yardım ettiği, genel bakışta göze batmadığı ama yakından çıplak gözle izlendiğinde ayırt edilebildiği zaman hem koruma hem estetik açısından başarılıdır.
Kaynak
Terim tanımları için başlıca başvuru kaynağı: Zeynep Ahunbay, Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon, YEM Yayın, İstanbul 2009 (6. Bölüm: Restorasyon teknikleri). Alıntılanan ilkeler Venedik Tüzüğü’nün (1964) ilgili maddelerine dayanır.